Dlaczego epigenetyka i zdrowie psychiczne mają znaczenie w sezonie tajfunów

(Część 1: Epigenetyka a zdrowie psychiczne: To nie tylko w twojej głowie) 

Filipiny są nieproporcjonalnie dotknięte katastrofami klimatycznymi, które pogarsza korupcja polityczna. W tym roku zbliża się sezon tajfunów wraz z El Niño, a meteorolodzy twierdzą, że może przynieść mniej, ale silniejszych burz. 

Tymczasem wiele społeczności wciąż dochodzi do siebie po zeszłorocznych burzach. Ponad sześć miesięcy po tajfunie Tino kluczowa infrastruktura pozostaje nienaprawiona. Wielu mieszkańców Cebu musiało wziąć odbudowę własnych domów w swoje ręce. 

Odbudowa emocjonalna ocalałych pozostaje ważnym, lecz niedofinansowanym obszarem odbudowy po katastrofach. Wiele mówi się o odporności Filipińczyków. A jednak ta cecha kulturowa może też przesłaniać rzeczywistość głębokich i niezaspokojonych potrzeb. 

W 2013 roku po tajfunie Yolanda — jednym z najsilniejszych tajfunów w historii pomiarów i najbardziej śmiercionośnym, jaki kiedykolwiek uderzył w Filipiny — ponad 80% ocalałych doświadczyło problemów ze zdrowiem psychicznym. Jest to znacznie więcej niż wskaźniki psychicznego cierpienia po trzęsieniu ziemi w Japonii w 2011 roku (15%) i więcej niż szacowany krajowy wskaźnik depresji na Filipinach przed Yolandą (14,5%). 

Ten wysoki koszt emocjonalny można tłumaczyć wcześniejszym ubóstwem, bezrobociem i nierównościami, a także nieustannym nawracaniem burz. Samar i Leyte są dotykane przez około 15 tajfunów rocznie. Podobnie jak nawracające burze wciąż niszczą infrastrukturę, mogą też nadal odciskać swoje piętno na ciałach ocalałych. 

Badania epigenetyczne pokazują, że stres wywołany katastrofami klimatycznymi może powodować zmiany molekularne, które utrzymują się długo po ustaniu burzy. 

„W przypadku traumatycznych wydarzeń, takich jak klęski żywiołowe, [epigenetyczna zmiana zwana] metylacją DNA może uchwycić ten stres" — mówi dr Jerry Guintivano, filipińsko-amerykański badacz z Uniwersytetu Północnej Karoliny. 

Niektóre z tych epigenetycznych zmian, które rejestrują stres, wpływają na procesy biologiczne związane z chorobami psychicznymi. Jeśli pozostaną nieleczone, objawy mogą się z czasem nasilać. W przypadku Yolandy Światowa Organizacja Zdrowia odnotowała, że ponad 1 na 10 ocalałych wciąż wymagało kompleksowego leczenia depresji, lęku, zaburzenia stresowego pourazowego (PTSD) i schizofrenii rok po burzy. 

Coraz więcej dowodów wskazuje, że te zmiany epigenetyczne mogą być również przekazywane przyszłym pokoleniom. Jak napisali autorzy badania z 2025 roku na temat dziedziczenia epigenetycznego: „skutki traumatycznych doświadczeń nie kończą się na tych, którzy byli bezpośrednio narażeni".

Weźmy na przykład przypadek huraganu Maria w Portoryko. Kiedy uderzył w 2017 roku, Maria była najsilniejszą tropikalną burzą tamtego roku, zabijając 4600 osób i pozostawiając tysiące rannych i bez dachu nad głową. 

Kobiety, które były w ciąży podczas huraganu Maria, urodziły dzieci z wyraźnymi zmianami w ich budowie epigenetycznej. Badanie z 2023 roku wykazało 47 rodzajów zmian epigenetycznych u dzieci, niektóre z nich w miejscach związanych z produkcją serotoniny i PTSD. Dzieci są częścią kohorty 187 par matka-dziecko, które będą obserwowane długoterminowo w celu oceny konsekwencji zdrowotnych huraganu Maria. 

Filipiński psychiatra RC Alibudbud sugeruje, że Filipiny mogłyby przeprowadzić podobne badanie podłużne. Filipiny zajęły najwyższe miejsce pod względem liczby młodych ludzi z lękiem i negatywnymi emocjami związanymi z kryzysem klimatycznym, według globalnego badania The Lancet z 2022 roku.

Choć może to wynikać z powszechnej świadomości, prawdopodobnie jest też spowodowane wielokrotnym narażeniem na katastrofy klimatyczne. Epigenetyka pokazuje, że to narażenie może być bezpośrednie, pośrednie przez członków gospodarstwa domowego, a nawet biologicznie dziedziczone po rodzicach i dziadkach.  

„Ocalałe osoby z tych wydarzeń prawdopodobnie przekażą skutki skrajnej traumy swoim dzieciom i wnukom poprzez swoje geny" — wyjaśniają naukowcy z Oxfordu. „Emocjonalnie — poprzez objawy PTSD i zaburzenia psychiczne, a fizycznie — poprzez modyfikatory stresu w ich genach".

Jednak prognozy nie są wyłącznie pesymistyczne. Epigenetyka traumy może w rzeczywistości służyć pozytywnemu celowi ewolucyjnemu.

Słowami badaczy z Yale: „Te epigenetyczne ślady mogą umożliwiać… wzmocnione reakcje na przyszłe stresujące doświadczenia — koncepcja znana jako epigenetyczne 'torowanie'." 

Dr Cristine Esquivel-Saldivar, psycholog z In Touch Community Services, mówi, że niektórzy jej klienci — ocalali z katastrof — są wyzwalani przez deszcz, grzmoty i błyskawice. Może to być przykład torowania: jeśli ktoś odczuwa lęk przed deszczem, być może poważniej potraktuje nadchodzącą burzę i podejmie środki ostrożności. Z drugiej strony może cierpieć na paraliżujący lęk za każdym razem, gdy pada mżawka. To drugie jest przykładem tego, jak epigenetyczne torowanie może również prowadzić do chorób psychicznych.

I znowu nadzieja tkwi w nauce o epigenetyce. Molekularne ślady związane z chorobami psychicznymi są odwracalne, a istnieją nieinwazyjne interwencje, które mogą pomóc. 

W ciągu ostatnich 10 lat kilka badań wykazało, że psychoterapia jest powiązana ze zmianami epigenetycznymi u osób z depresją, PTSD i lękiem. Niektóre zmiany epigenetyczne obejmują modyfikacje funkcji związanych z reakcją na stres oraz z uczeniem się przez strach i pamięcią. Zmiany molekularne korelowały z różnorodnymi poprawami objawów u uczestników badań.

„Psychoterapię… można konceptualizować jako interwencję epigenetyczną" — piszą dr Karla Kroflin i dr Anthony Zannas. „[Może ona] korzystnie wpływać na epigenom jako część procesu terapeutycznego." 

Podejście terapeutyczne dr Esquivel-Saldivar obejmuje pomaganie klientom w łączeniu ich zachowań z przeszłymi doświadczeniami, takimi jak narażenie na burze. Pomaga im również łączyć ich zachowania z zachowaniami ich rodzin. 

„Tu na Filipinach w jednym gospodarstwie domowym możesz mieć cztery pokolenia. Przedstawiciele pokolenia Z mogą obserwować, jak baby boomers mają silne reakcje na coś, na co oni sami też mają silne reakcje. Możemy to wychwycić i pomóc opracować strategie radzenia sobie, aby ludzie mogli się przekształcić".

Narażenie w wielopokoleniowych gospodarstwach domowych jest przykładem tego, co pracownik socjalny Patrice Patterson nazywa „kontekstem ważnym dla wyzdrowienia". Wyjaśnia ona ramy „3c" psychologa Deba Dany — połączenie (connection), kontekst (context) i wybór (choice) — służące przywróceniu poczucia bezpieczeństwa. Dodanie kontekstu dla ocalałych z traumy i traumy międzypokoleniowej przenosi wcześniej ukryte wpływy do świadomej świadomości.  

Jak wyjaśnia Patterson: „Ten kontekst pomaga ludziom wiedzieć: 'Nie jestem zepsuta/zepsuty, mam sens, moje objawy mają sens' na podstawie moich doświadczeń i doświadczeń tych, którzy byli przede mną".

Dr Esquivel-Saldivar mówi, że ogólnie rzecz biorąc, narracyjny kontekst w terapii może przywrócić ocalałym poczucie sprawczości, tak aby czuli się mniej bezradni w obliczu wyzwań, takich jak katastrofy klimatyczne.

Wpływ takiego wsparcia psychologicznego może wykraczać daleko poza zdrowie jednostki. 

„Ponieważ zmiany epigenetyczne mogą być przekazywane przez pokolenia" — piszą Kroflin i Zannas — „modyfikacje epigenetyczne wywołane psychoterapią mogą być przekazywane kolejnym pokoleniom, otwierając nowe perspektywy w zakresie międzypokoleniowej profilaktyki chorób psychicznych".

Epigenetyka może pomóc uzasadnić zwiększone inwestycje w wsparcie zdrowia psychicznego na rzecz gotowości na wypadek katastrof i odbudowy — wsparcie, które mogłoby poprawić zdrowie psychiczne ocalałych i przyszłych pokoleń. Jednak jak zawsze wyzwanie tkwi we wdrożeniu. W ciągu ośmiu lat od uchwalenia ustawy o zdrowiu psychicznym federalne inwestycje w zdrowie psychiczne utrzymywały się w przedziale 3–5%. Dopiero w tym roku wzrosły do 7% budżetu państwa. Ale nawet przy inwestycjach korupcja pozostaje barierą. 

Nadzieja tkwi w lokalnych jednostkach samorządowych (LGU) zaangażowanych w służbę swoim społecznościom. Dr Alibudbud podkreśla, że po Yolandzie dążenie do szkolenia pracowników zdrowia społecznego i przeznaczania środków na wsparcie psychologiczne było pozytywnym przykładem budowania regionalnych „klimatycznie responsywnych systemów zdrowia psychicznego". Zauważa, że w ostatnich latach nastąpiły poprawy. 

Pozostaje tylko mieć nadzieję, że te ulepszenia będą nadążać za intensywnością nadchodzących burz. – Rappler.com